Οι δέκα σημαντικότερες επιστημονικές εξελίξεις της περασμένης δεκαετίας

Η πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα έφτασε στο τέλος της, αφήνοντας ως κληρονομιά σημαντικά τεχνολογικά και επιστημονικά επιτεύγματα. Το έγκριτο περιοδικό «Science» ανέδειξε τις δέκα σημαντικότερες ανακαλύψεις στους τομείς των θετικών επιστημών και της υγείας.

Χάρη στην εξέλιξη των υπολογιστών και του Διαδικτύου, καθώς και στην ανάπτυξη των τεχνολογικών εργαλείων που επιτρέπουν στους επιστήμονες την ακριβέστερη και αποτελεσματικότερη επεξεργασία των αντικειμένων τους, σημαντική πρόοδος έχει σημειωθεί στο χώρο της βιολογίας, της χημείας, της αστρονομίας, της φυσικής, της γεωλογίας, της γενετικής και της ιατρικής. Πλέον, κάθε ανακάλυψη είναι αποτέλεσμα συλλογικής δουλειάς και συνεργασίας των επιστημόνων στα ερευνητικά εργαστήρια και όχι η επίπονη προσπάθεια μοναχικών ιδιοφυϊών που πασχίζουν για αναγνώριση.

Σύμφωνα, λοιπόν, με το περιοδικό «Science», τα 10 σημαντικότερα επιστημονικά επιτεύγματα τη δεκαετία που πέρασε είναι τα εξής:

1. Το «σκοτεινό γονιδίωμα»: Στην αρχή αυτής της δεκαετίας, το 2000, το «διάβασμα» ενός γονιδίου αποτελούσε μακρόχρονη διαδικασία. Το 2010, ένα μηχάνημα «αλληλούχισης» μπορεί να διαβάσει τρία ανθρώπινα γονιδιώματα σε διάστημα μίας εβδομάδας. Μάλιστα, το 2001 οι επιστήμονες είχαν ανακαλύψει το «σκοτεινό» γονιδίωμα που βρίσκεται ανάμεσα στα γονίδια και δεν είναι καθόλου άχρηστο, όπως πίστευαν.

2. Πιο καθαρή εικόνα για το σύμπαν: Σημαντική ανακάλυψη στον τομέα της κοσμολογίας είναι ότι μόλις το 4% του σύμπαντος αποτελείται από κοινή ύλη, το 23% αποτελείται από την ανεξερεύνητη ακόμα «σκοτεινή ύλη» και το 73% από την ακόμα πιο άγνωστη «σκοτεινή ενέργεια», η οποία αναφέρεται ως πιθανή αιτία για τη συνεχή διαστολή του σύμπαντος.

3. Ανάλυση αρχαίου DNA: Μέσα από την ανάλυση «βιο-μορίων» πανάρχαιου γενετικού υλικού, καθώς και με την ανάγνωση του γονιδιώματος του Νεάντερνταλ το 2010, ανοίγονται νέοι δρόμοι στους γενετιστές και τους παλαιοντολόγους να ανακαλύψουν κάποιες μυστικές πτυχές της ζωής των πλασμάτων του μακρινού παρελθόντος, όπως είναι οι δεινόσαυροι.

4. Νερό στον Άρη: Η αποκάλυψη για την προυπάρχουσα ύπαρξη νερού πάνω ή μέσα στον Άρη, καθώς και η υγρασία που εντοπίζουν ακόμη και σήμερα οι διαδοχικές αποστολές των αστροναυτών, ενισχύουν το ενδεχόμενο για ύπαρξη πρωτόγονης
(π.χ. μικροβιακής) ζωής στο σύμπαν.

5. «Χειραγώγηση» κυττάρων: η δυνατότητα αναπρογραμματισμού μερικών γονιδίων στα κύτταρα, επέτρεψε στους επιστήμονες να μετατρέπουν απλά κύτταρα του αίματος ή του δέρματος σε πολυδύναμα κύτταρα, σαν τα βλαστικά, τα οποία με τη σειρά τους μπορούν να πάρουν τη μορφή οποιουδήποτε κατεστραμμένου κυττάρου, ανοίγοντας τον ορίζοντα για την αντικατάσταση ιστών και οργάνων και για τη θεραπεία ασθενειών.

6. Το μικροβίωμα: περίπου το 90% των κυττάρων στο ανθρώπινο σώμα δεν είναι ανθρώπινα, αλλά αποτελούνται από μικροοργανισμούς (βακτηρίων, ιών, μυκήτων κ.α.), που συμβιώνουν μέσα μας. Το μικροβίωμα είναι το συλλογικό γονιδίωμα αυτών των μικροοργανισμών και η μελέτη του προσφέρει μια σαφέστερη εικόνα για τις διάφορες ασθένειες του οργανισμού.

7. Εξωπλανήτες: Πριν από το 2000, γνωρίζαμε την ύπαρξη μόνο 26 πλανητών εκτός του ηλιακού μας συστήματος, ενώ μέσα σε μία δεκαετία οι αστρονόμοι ανακάλυψαν πάνω από 500 νέους εξωπλανήτες. Μάλιστα, εκτιμάται ότι η προοδευτική εξέλιξη των τηλεσκοπίων θα βοηθήσει στη γρηγορότερη ανακάλυψη ζωής σε άλλο σύμπαν, ενώ δεν αποκλείεται η ζωή που θα ανακαλυφθεί να έχει και δική της νοημοσύνη.

8. Χρόνια φλεγμονή: Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η χρόνια φλεγμονή, η οποία οφείλεται σε δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, παίζει καθοριστικό ρόλο σε ασθένειες όπως ο καρκίνος, ο διαβήτης, η αρτηριοσκλήρυνση, το Αλτσχάιμερ κ.α. Η μελέτή της θα βοηθήσει και στη γρηγορότερη εύρεση αποτελεσματικών θεραπειών.

9. Μετα-υλικά: Στη δημιουργία ενός αληθινού «μανδύα αορατότητας» σαν αυτό του Χάρι Πότερ πλησιάζουν οι επιστήμονες μέσα από τη «χειραγώγηση» του φωτός.

10. Κλιματική αλλαγή: Οι επιστήμονες συμφώνησαν ότι η ανθρωπότητα υπερθερμαίνει τη Γη. Μένει τώρα στους πολιτικούς ανά τον κόσμο να συνεργαστούν για να λυθεί το κλιματολογικό πρόβλημα.

πηγή tvxs

Η τεχνολογία από μόνη της δεν 'γεννάει' πολιτική συμμετοχή

του Ματθαίου Τσιμιτάκη

Η πληροφοριακή απελευθέρωση, η διαδραστικότητα, η ηλεκτρονική δημοκρατία δεν είναι κάποιο είδος πανάκειας της εποχής μας. Οι νέες τεχνολογίες, όπως έδειξε η πρόσφατη ανοικτή διαβούλευση για το νομοσχέδιο νομιμοποίησης των μεταναστών, μπορεί να οδηγήσουν στα αντίθετα αποτελέσματα από τα επιδιωκόμενα, αν δεν εντάσσονται σε ένα ολοκληρωμένο πολιτικό σχέδιο και δεν υλοποιούνται σε περιβάλλον ορθού, κριτικού και δομημένου δημοσίου διαλόγου. Εδραιωμένες προκαταλήψεις, φόβοι και μια καλή προσπάθεια χάκινγκ μπορεί να εκτρέψουν τη συζήτηση.

Πριν από ένα περίπου μήνα βρέθηκα στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο της Λεμεσού, στην Κύπρο, προκειμένου να παρακολουθήσω τις εργασίες της ημερίδας με τίτλο “η δημόσια σφαίρα στην ψηφιακή εποχή” που διοργάνωσε το εκεί τμήμα Επικοινωνίας. Ανάμεσα στους ομιλητές ο Marchell Machill, καθηγητής δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου του Leipzig, παρουσίασε μια συγκριτική μελέτη γύρω από τους συντακτικούς κανόνες παλαιών και νέων Μέσων. Παλαιά Μέσα είναι οι εφημερίδες, τα ραδιόφωνα και οι τηλεοράσεις. Νέα Μέσα είναι το Διαδίκτυο και οι εφαρμογές του που είναι στραμμένες στην παροχή ενημέρωσης και πληροφοριών.

Εν προκειμένω η σύγκριση αφορούσε τη δομή και τη λειτουργία μιας εφημερίδας και αντίστοιχα μιας μηχανής αναζήτησης, όπως για παράδειγμα αυτή της Google. Τα αποτελέσματα είναι ενδεικτικά: Οι εφημερίδες φιλτράρουν τις πληροφορίες που διακινούν και τυπώνουν μόνο όσες επιλέγουν ως αξιόλογες. Οι μηχανές αναζήτησης, θεωρητικά, δεν χρειάζεται να ικανοποιήσουν αυτή την ανάγκη. Κάθε χρήστης φιλτράρει και συλλέγει τις πληροφορίες που χρειάζεται από τον αχανή χώρο δεδομένων του Διαδικτύου, χρησιμοποιώντας απλώς τους όρους της αναζήτησής του.

Στις εφημερίδες είναι σαφές πως τα “φίλτρα” της πληροφόρησης είναι πολιτικά και καθορίζονται από τις πεποιθήσεις και την οπτική των συντακτών και των ιδιοκτητών τους. Στις μηχανές αναζήτησης, όμως τα φίλτρα είναι τεχνολογικά - αλγόριθμοι που εργάζονται με στατιστικούς δείκτες, όπως ο αριθμός των συνδέσεων ενός site κ.ο.κ. Θεωρούνται πολιτικά ουδέτερες και ως τέτοιες αντικειμενικές - κατασκευασμένες να ικανοποιήσουν τις ξεχωριστές ανάγκες καθενός έξω από πολιτικές ή άλλες ιεραρχήσεις.

Σε αυτή την “τεχνολογική ουδετερότητα” και τον απίστευτο όγκο πληροφοριών που δημοσιεύονται στο Διαδίκτυο σήμερα στηρίζεται η ιδέα της ενδυνάμωσης του χρήστη που, σύμφωνα με πολλούς (ξεκινώντας από τους Αμερικανούς Δημοκρατικούς), μπορεί να τονώσει την πολιτική συμμετοχή, την ενεργό παρουσία των πολιτών στη λήψη αποφάσεων. Ο χρήστης του Διαδικτύου χειραφετείται μέσω αυτής της αποδιαμεσολάβησης (δεν χρειάζεται τα παραδοσιακά φίλτρα και την οπτική που επιβάλλουν για να αποκτήσει πρόσβαση στις πληροφορίες κάθε είδους - αυτές είναι απλώς ελεύθερα διαθέσιμες), ορίζει ο ίδιος ατομικά την ατζέντα των θεμάτων που τον απασχολούν. Το πρόβλημα της υπερπαραγωγής και υπερκατανάλωσης πληροφοριών γίνεται αντιληπτό σαν μια ευκαιρία για το άτομο, την αγορά και το πολιτικό σύστημα.

Αυτό που έδειξε με πολύ απλό τρόπο στην ημερίδα της Λεμεσού ο καθηγητής Machill και είναι ενδιαφέρον σε ένα σχόλιο για την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και τις ηλεκτρονικές διαβουλεύσεις, είναι πως μάλλον αυτή η ουδετερότητα είναι σαθρή. Η συντριπτική πλειοψηφία των χρηστών του Διαδικτύου επισκέπτεται μόλις τα πρώτα 10 αποτελέσματα μιας αναζήτησης. Οι μηχανές φιλτράρουν τα αποτελέσματα αυτά προκειμένου να αντιμετωπίσουν τεχνικές με τις οποίες μπορεί ένας τρίτος να τα επηρεάσει, ενώ ελέγχεται ακόμα και αν οι πρώτες θέσεις γίνονται αντικείμενο αγοραπωλησίας σε κάποιες περιπτώσεις. Όταν πάλι κάποιος διαφημίζεται στη σχετική μηχανή, κερδίζει ακόμα καλύτερη θέση στην κατάταξη.

Δυο σχετικά γνωστά παραδείγματα: Σύμφωνα με καταγγελίες της εποχής, κατά τη διάρκεια των προεδρικών εκλογών που ανέδειξαν τον Νικολά Σαρκοζί στην προεδρία της Γαλλίας, αν κανείς αναζητούσε πληροφορίες χρησιμοποιώντας την λέξη - "κλειδί", Σοσιαλισμός, οι τοπικές μηχανές αναζήτησης της Google σε Γαλλία, Ιρλανδία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, έφερναν στις πρώτες θέσεις ιστοσελίδες του σημερινού προέδρου της Γαλλίας. Σε μια άλλη περίπτωση, ακροδεξιές οργανώσεις είχαν καταφέρει να χειραγωγήσουν τα αποτελέσματα της ίδιας μηχανής αναζήτησης, ώστε να φέρουν ψηλά στην κατάταξη σελίδες μίσους κατά των μεταναστών στις σχετικές αναζητήσεις. Η Google αναγκάστηκε να φιλτράρει τα σχετικά αποτελέσματα προσπαθώντας να αποδώσει μια πιο αντιπροσωπευτική εικόνα των θεμάτων και βεβαίως πιο πολιτικά ορθή.

Τι αποδεικνύουν τα παραπάνω και τι σχέση έχουν με την ηλεκτρονική διαβούλευση και μάλιστα με τη διαβούλευση για το θέμα των μεταναστών; Ακριβώς ότι η ιδέα της πληροφοριακής απελευθέρωσης είναι σχηματική (αν όχι προσχηματική) και η ιδέα της τεχνολογικής ουδετερότητας εσφαλμένη. Στο Διαδίκτυο δεν υπάρχει το κριτικό πλαίσιο που δίνει αξία σε κάποιες πληροφορίες, ενώ σε άλλες όχι, αντίθετα υπάρχει η διάρρηξή του στο όνομα της ενδυνάμωσης της ατομικότητας. Οι πολίτες όμως έχουν ανάγκη να εντάξουν τις πληροφορίες που λαμβάνουν σε κάποιο πλαίσιο κατανόησης. Αν αυτό δεν είναι ο ορθός και κριτικός λόγος, τότε είναι οι παγιωμένες στην κοινωνία αντιλήψεις ή... προκαταλήψεις. Επιπλέον υπάρχει στο Διαδίκτυο εταιρική ιεράρχηση, παρόμοια αν όχι χειρότερη με αυτήν που τα παραδοσιακά ΜΜΕ εξασκούν. Απλώς είναι άλλης μορφής.

Έλεγα στο προηγούμενο σημείωμα ότι οι κινήσεις της κυβέρνησης στο Διαδίκτυο εντάσσονται σε μια επικοινωνιακή στρατηγική πρωτίστως και εξυπηρετούν τη σκηνοθεσία της παρουσίας και της δημόσιας εικόνας της. Η "Αυγή" σχολίαζε, λίγες μέρες αργότερα, ότι οι διαβουλεύσεις που προτείνονται θυμίζουν τα καθρεφτάκια που μοίραζαν οι αποικιοκράτες στους ιθαγενείς, αφού δεν συνιστούν αυθεντική πολιτική διαδικασία. Το αποτέλεσμα οποιουδήποτε διαλόγου εκτός κριτικού ή ιδεολογικού πλαισίου, καθορίζεται από τον εισηγητή και τις ήδη διαμορφωμένες αντιλήψεις. Η κυβέρνηση συζητά επιλεκτικά τα θέματα που θέλει (παράδειγμα: μεταναστευτικό, αλλά όχι και φορολογικά μέτρα) και το κάνει άτακτα (απλή παράθεση χιλιάδων σχολίων κάτω από τις παραγράφους τού υπό διαβούλευση νομοσχεδίου). Χωρίς την απαραίτητη προεργασία στην κοινωνία, χωρίς την ένταξη αυτών των μέτρων σε ένα ευρύτερο πολιτικό σχέδιο και χωρίς την ηγεμόνευση αυτών των απόψεων προηγουμένως στον δημόσιο λόγο, η διαβούλευση για το μεταναστευτικό ήταν περίπου προδιαγεγραμμένο να αποτύχει.

Η δουλειά του ΛΑΟΣ και των υποστηρικτών του ήταν σχετικά απλή. Με ένα καλό σύνθημα (Δημοψήφισμα τώρα) και καλλιεργώντας τα καλά εδραιωμένα αισθήματα φόβου των Ελλήνων πολιτών επεχείρησαν συντονισμένα να χακέψουν (hacking) το νέο αυτό πεδίο διαλόγου και να αφαιρέσουν τα ηθικά ερείσματα πίσω από τον προτεινόμενο νόμο. Προσπάθησαν στην πράξη να ακυρώσουν την επιχειρούμενη μεταρρύθμιση δημιουργώντας εχθρική ατμόσφαιρα.

Η ανοικτή διαδικασία εν προκειμένω, αντί να δυναμώσει τη δημοκρατία και την συμμετοχή, έδειξε να την βλάπτει. Η εναρμόνιση του ελληνικού νομικού πλαισίου με το αντίστοιχο ευρωπαϊκό, η εδραίωση των αρχών του ανθρωπισμού και της ισονομίας είναι στην πραγματικότητα εκτός συζήτησης. Εκπτώσεις στις ιδρυτικές αυτές για κάθε δημοκρατία αρχές υπονομεύουν την ίδια.

Η συμμετοχή των πολιτών ήταν και παραμένει καταρχήν ένα πολιτικό ζητούμενο. Οι νέες τεχνολογίες μπορεί να διευρύνουν τις δυνατότητες συμμετοχής στη δημόσια σφαίρα και τη λήψη αποφάσεων (πολλά νέα δημόσια πεδία εμφανίζονται σήμερα), αλλά όχι αν δεν θεραπευθούν ασθένειες που προϋπάρχουν αυτών. Η κρίση της αντιπροσώπευσης, η κρίση της πολιτικής συμμετοχής, η κρίση της αξιοπιστίας των Μέσων Ενημέρωσης, η τηλεοπτική μεταδημοκρατία είναι προϋπάρχοντα φαινόμενα.

Αν η ανοικτή διακυβέρνηση, όπως και η πράσινη ανάπτυξη, είναι οριζόντια πολιτική που θα διατρέξει συνολικά το έργο της κυβέρνησης, τότε πρέπει αυτή να παρουσιάσει ένα σχέδιο, μια φιλοσοφία. Όπως η μικρή ιστορία των blogs έχει δείξει, ο λαϊκισμός καραδοκεί και στο νέο περιβάλλον επικοινωνιών και μάλιστα μπορεί να γίνει πολύ πιο επικίνδυνος. Ο λαϊκισμός όμως είναι ένας από τους μεγάλους κινδύνους της εποχής μας πρώτα για την πολιτική και τη δημοκρατία και μετά για τη δημοσιογραφία.

Δυνατότητες με άναρχο τρόπο

Μια από τις λειτουργίες του Τύπου στο δημοκρατικό πολίτευμα είναι η υποβοήθηση του συντεταγμένου διαλόγου. Οι εφημερίδες εκφράζουν γνωστικούς, ιδεολογικούς, πολιτικούς και κοινωνικούς χώρους. Οργανώνουν και ταξινομούν όχι μόνο τις διαθέσιμες πληροφορίες γύρω από ένα θέμα, αλλά και την οπτική γωνία των χώρων που εκφράζουν απέναντι τους. Κατασκευάζουν το βλέμμα τους. Παρέχουν τα εργαλεία για την ενδυνάμωση του πολίτη στον δημόσιο διάλογο και τη λήψη πολιτικών αποφάσεων.

Το Ίντερνετ ανοίγει αυτή τη δυνατότητα, αλλά με τρόπο άναρχο, κάτι που θα πρέπει να μας προβληματίσει σοβαρά. Το παράδειγμα του Ομπάμα, που με προχειρότητα προσπαθεί να μεταφέρει η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ στη χώρα, έχει συγκεκριμένη πολιτική καταγωγή και αναφορά (φιλελευθερισμός - κυβέρνηση, εταιρεία, κόμμα, εταιρεία κ.ο.κ.). Η αμερικανική ανοικτή διακυβέρνηση συζητά με άτομα. Εγγράφει τις παρατηρήσεις τους στην αφήγηση της εξουσίας. Στην Ευρώπη τα πράγματα έχουν διαμορφωθεί ιστορικά πολύ διαφορετικά. Η ηλεκτρονική διαβούλευση έρχεται να προστεθεί ως ένα ακόμα στρώμα διαλόγου πάνω σε πολλά άλλα, όπως αυτού που διεξάγεται στα media, στα θεσμικά και πολιτικά όργανα, στους κοινωνικούς χώρους - σε όλα όσα αποκαλούμε "δημόσια σφαίρα".

Το αίνιγμα της ανάδυσης του ανθρώπινου νου

Πριν από 100 χιλιάδες χρόνια, η ανάπτυξη του νου των μακρινών μας προγόνων είχε καταφέρει να παραγάγει μόνο κάποια ασύμμετρα και κακότεχνα λίθινα εργαλεία. Ξαφνικά, πριν από 50 χιλιάδες χρόνια, σε μια έκρηξη δημιουργικότητας και πρωτοτυπίας, ο πλανήτης μας γέμισε με απολιθώματα από νέα συμμετρικά εργαλεία, από περίτεχνες βραχογραφίες και από τάφους. Αδιαμφισβήτητες μαρτυρίες της μεγάλης νοητικής επανάστασης που είχε συντελεστεί στο εσωτερικό των κρανίων των πρωτανθρώπων.
Στις μέρες μας, οι παλαιοανθρωπολόγοι, οι αρχαιολόγοι και οι νευροψυχολόγοι ενώνουν τις δυνάμεις τους και συνεργάζονται στενά για να διερευνήσουν το πώς, το πότε και το πού εμφανίστηκαν για πρώτη φορά οι μοναδικές ανθρώπινες διανοητικές ικανότητες. Από το πόσο ικανοποιητικές θα κριθούν οι απαντήσεις τους θα εξαρτηθεί, όχι απλώς η βαθύτερη γνώση του μακρινού μας παρελθόντος, αλλά πλέον και η αναγκαιότητα για υπερφυσικές «εξηγήσεις» περί της επεμβάσεως ενός πάνσοφου Δημιουργού ή κάποιων υποθετικών «εξωγήινων σχεδιαστών».

Υπάρχουν, άραγε, κάποιες ασφαλείς αρχαιολογικές ενδείξεις, οι οποίες να πιστοποιούν με βεβαιότητα την ύπαρξη ή όχι τυπικά ανθρώπινων νοητικών ικανοτήτων κατά το μακρινό προϊστορικό μας παρελθόν; Διαφορετικοί ερευνητές έχουν υιοθετήσει κατά καιρούς τα πιο διαφορετικά κριτήρια: από το οργανωμένο κυνήγι με όπλα μέχρι τον εποικισμό άγνωστων περιοχών, και από τη χρήση νέων υλικών και εργαλείων μέχρι την ταφή νεκρών με ή χωρίς νεκρικές προσφορές.

Τέτοιες ομαδικές δραστηριότητες και συλλογικές συμπεριφορές παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή προϋποθέτουν όχι απλώς την ύπαρξη μιας οργανωμένης κοινωνικής ζωής, κάτι πολύ συνηθισμένο και σε απλούστερα είδη ζώων, αλλά μια κοινωνική ζωή που να βασίζεται στην αυτοσυνείδηση και τον έναρθρο λόγο, σε δύο δηλαδή τυπικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

Ενώ όμως όλοι οι ειδικοί συμφωνούν για τις ιδιαίτερες γνωστικές και νοητικές ικανότητες που μας διαφοροποιούν από τα υπόλοιπα ζώα, δεν υπάρχει ακόμη ομοφωνία για το πότε και το πώς αυτές εμφανίστηκαν κατά την πρόσφατη εξελικτική ιστορία των πρωτευόντων.

Ενώ πριν από εκατό πενήντα χρόνια ο Κάρολος Δαρβίνος πρότεινε την πρώτη ολοκληρωμένη εξελικτική θεωρία για το πώς η φυσική επιλογή διαμορφώνει τα σωματικά και συμπεριφορικά χαρακτηριστικά κάθε ζωντανού οργανισμού, μόνο πρόσφατα η επιστήμη άρχισε να διερευνά πώς η εξέλιξη διαμορφώνει και τα νοητικά χαρακτηριστικά των οργανισμών (εξελικτική και γνωστική ψυχολογία).

Μάλιστα, αυτή η προκλητική ιδέα, ότι δηλαδή η εξέλιξη δεν αφορά μόνο τα υλικά σώματα αλλά και στις «άυλες» νοητικές ικανότητες που αυτά τα βιολογικά σώματα έχουν, θα αποτελέσει την προϋπόθεση για τη διαμόρφωση ενός νέου διεπιστημονικού κλάδου, της «γνωσιακής αρχαιολογίας».

Ενας «γνωσιακός αρχαιολόγος» δεν αρκείται στη χρονολόγηση και την ταξινόμηση ενός προϊστορικού τεκμηρίου, π.χ. ενός λίθινου εργαλείου, αλλά μελετά αυτά τα απολιθωμένα χειροτεχνήματα για να κατανοήσει τις νοητικές προϋποθέσεις και τις νευροβιολογικές ικανότητες του χειροτεχνουργού!

Για παράδειγμα, αναλύοντας τον τρόπο λάξευσης ενός λίθινου εργαλείου ή μελετώντας τη συμβολική περιπλοκότητα μιας βραχογραφίας, μπορεί να συναγάγει πολύτιμα συμπεράσματα για τις αφαιρετικές ή συνειδησιακές ικανότητες του πρωτόγονου τεχνίτη.

Η προϊστορία της σύγχρονης νόησης

Σύμφωνα με όλα τα διαθέσιμα δεδομένα -παλαιοντολογικά, βιολογικά και βιοχημικά- ο σύγχρονος άνθρωπος, που αυτοαποκαλείται αυτάρεσκα Homo Sapiens (Ανθρωπος ο Σοφός), έχει μια σαφή ζωική προέλευση. Αποτελεί το τελικό προϊόν μιας μακράς και πολυδαίδαλης εξελικτικής ιστορίας, που ξεκίνησε στην Αφρική πριν από περίπου 6 εκατομμύρια χρόνια, όταν οι πιο μακρινοί πρόγονοί μας αποσπάστηκαν από το μέχρι τότε κοινό γενεαλογικό δέντρο που τους συνέδεε με τους προγόνους των ανθρωποειδών πιθήκων (που κατέληξε στους γορίλες και τους χιμπαντζήδες).

Το επόμενο αποφασιστικό βήμα έγινε στην ανατολική Αφρική πριν από 3 εκατομμύρια χρόνια. Τότε η γενεαλογική μας γραμμή χωρίστηκε εκ νέου, παράγοντας τον Ρωμαλέο Πίθηκο του Νότου (Australopithecus robustus) και τον Αφρικανικό Πίθηκο του Νότου (Australopithecus africanus).

Από αυτό τον δεύτερο πρωτοάνθρωπο θα προκύψει αργότερα ο Homo habilis (Ανθρωπος ο Επιδέξιος) και από αυτόν θα εξελιχθεί, πριν από 1,7 εκατομμύρια χρόνια, ο Homo Erectus (Ανθρωπος που Περπατά Ορθιος). Παρά το παραπλανητικό όνομά του, ο Homo Erectus δεν ήταν ο πρώτος από τους ανθρωπίδες που ήταν ικανός να περπατά όρθιος, ήταν όμως ο πρώτος που χρησιμοποίησε συστηματικά λίθινα εργαλεία, υπέταξε τη φωτιά και αργότερα μετανάστευσε αρχικά στην Εγγύς Ανατολή και από εκεί στην Ευρώπη και την Απω Ανατολή.

Πριν από 130.000 με 50.000 χρόνια, το εξελικτικό σκηνικό σε ό,τι αφορά την εξάπλωση των προγόνων μας είχε ως εξής: στην Ευρώπη και στη δυτική Ασία κυριαρχούν οι Νεάντερταλ (Homo Neanderthalensis), «πρωτόγονοι» ανατομικά και τεχνολογικά (βλ. Πλαίσιο) -στην Αφρική ζούσαν και εξελίσσονταν οι πρώτοι άνθρωποι που δεν διέφεραν και πολύ από εμάς- ενώ στην ανατολική Ασία υπήρχε ένα ανθρώπινο είδος που μάλλον διέφερε τόσο από τον σύγχρονο άνθρωπο όσο και από τους Νεάντερταλ.

Ομως αυτό το σκηνικό θα αλλάξει δραστικά μετά την είσοδο στην Ευρώπη των ευφυέστερων και τεχνολογικά ανώτερων ανθρώπων που εισέβαλαν από την Αφρική πριν από 40 - 35 χιλιάδες χρόνια. Εκείνη την περίοδο συνέβη το «μεγάλο εξελικτικό άλμα» που έλαβε χώρα στη γηραιά ήπειρο και θα οδηγήσει σταδιακά στην απόλυτη κυριαρχία του είδους μας, το οποίο χάρη στις ανώτερες νοητικές ικανότητές του θα δημιουργήσει τον πολιτισμό και την τέχνη. Ισως γι' αυτό οι ειδικοί περιγράφουν αυτό το εξηγητικό σχήμα ως το «πολιτισμικό Big Bang».

Αξίζει να σημειωθεί ότι η προοδευτική ανάπτυξη του φυλογενετικού δένδρου που θα οδηγήσει στον σύγχρονο άνθρωπο συνοδεύεται πάντα από μια προοδευτική αύξηση της κρανιακής κοιλότητας και συνεπώς της πολυπλοκότητας του εγκεφάλου, η οποία, με τη σειρά της, οδήγησε στην προοδευτική πολυπλοκοποίηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Αυτή η πολιτισμική εξέλιξη, μολονότι βασίζεται σε σαφείς και ήδη γνωστές βιολογικές προϋποθέσεις, δεν εξαρτάται άμεσα από κάποιες αλλαγές του ανθρώπινου γονιδιώματος· αντίθετα συνδέεται με επιγενετικές αλλαγές που σχετίζονται με την εξέλιξη του νου, όπως η εντυπωσιακή ανάπτυξη του έναρθρου λόγου, της μνήμης και της μάθησης.

Εντελώς διαφορετικά μοντέλα για τον ίδιο νου

Μέχρι πρόσφατα, το ευρύτερα αποδεκτό μοντέλο εξήγησης της ανάδυσης του σύγχρονου ανθρώπινου νου ήταν αυτό του απότομου, σχεδόν «μαγικού» άλματος προς τα εμπρός, δηλαδή της μεγάλης πολιτισμικής έκρηξης πριν από περίπου 40 χιλιάδες χρόνια.

Αυτή η μεγάλη πολιτισμική επανάσταση έλαβε χώρα στην κεντρική Ευρώπη και σχετίζεται με την ομαδική μετανάστευση ανθρώπων με τα δικά μας ανατομικά χαρακτηριστικά (άνθρωποι Κρο Μανιόν) από την Εγγύς Ανατολή. Ετσι επιχειρούν να εξηγήσουν την ξαφνική εμφάνιση των εκπληκτικών βραχογραφιών και των συμμετρικών εργαλείων από πέτρα και κόκαλα, αλλά και την ανακάλυψη τάφων με κτερίσματα. Ευρήματα που προϋποθέτουν την ανάπτυξη μιας ανώτερης τεχνολογίας, η οποία βασίζεται σε μια πιο σύνθετη αφαιρετική σκέψη.

Οπως όμως συμβαίνει συχνά με τα επιστημονικά μοντέλα που στηρίζονται σε εμπειρικά δεδομένα, στην προκειμένη περίπτωση σε παλαιοντολογικά ευρήματα, υπάρχουν πάντα και εναλλακτικές ερμηνείες.

Ενα τέτοιο εναλλακτικό μοντέλο εξήγησης της εμφάνισης του «σύγχρονου» νου υποστηρίζει ότι δεν υπήρξε καμία απότομη αλλαγή, αλλά αντίθετα μια σταδιακή βιολογική εξέλιξη που συνέβη στην Αφρική πριν από περίπου 200 χιλιάδες χρόνια. Εκεί αναπτύχθηκε και από εκεί διαδόθηκε βαθμηδόν σε όλο σχεδόν τον πλανήτη (Out of Africa).

Το δεύτερο εναλλακτικό μοντέλο στην ευρωπαϊκή Μεγάλη Εκρηξη (Big Bang) υποστηρίζει ότι όλες οι νοητικές προϋποθέσεις της σύγχρονης συμπεριφοράς (προφορικός λόγος, συμβολική σκέψη, τεχνογνωσία) ήταν κοινά χαρακτηριστικά όλων των ανθρώπινων πληθυσμών που υπήρχαν ήδη πριν από 150 χιλιάδες χρόνια (!) και ότι η εμφάνιση και επανεμφάνιση αυτών των ανώτερων νοητικών συμπεριφορών εξαρτάται από τοπικές κλιματολογικές ή γεωγραφικές συνθήκες, αλλά και από πολιτισμικές ή ενδεχομένως και γενετικές ανταλλαγές μεταξύ των διαφορετικών ανθρώπινων πληθυσμών.

Πέρα όμως από τις διάφορες εναλλακτικές ερμηνείες των απολιθωμένων ευρημάτων, παραμένει το μεγάλο ερώτημα σχετικά με την εξέλιξη στον χρόνο του ανθρώπινου νου. Η μεγάλη δυσκολία αυτού του ερωτήματος σχετίζεται με το γεγονός ότι τα νοητικά φαινόμενα είναι «άυλα» και δεν αφήνουν αποτυπώματα της εξέλιξής τους στον χρόνο.

Ο πρώτος σύγχρονος ερευνητής αυτής της εξέλιξης είναι ο Καναδός νευροψυχολόγος Merlin Donald, ο οποίος στο περίφημο βιβλίο του «Origins of the Modern Mind» υποστηρίζει ότι η ανάπτυξη της ανθρώπινης συμπεριφοράς αφορά τους τρόπους που ο νους μας αναπαριστά τις ίδιες του τις εμπειρίες.

Σύμφωνα με τον Donald, οι απαρχές ενός προανθρώπινου νου μπορούν να αναγνωριστούν ήδη πριν από 4 εκατομμύρια χρόνια, όταν οι πρώτοι Αφρικανοί ανθρωπίδες ανέπτυξαν μια «επεισοδιακή συνείδηση», συγκρίσιμη με αυτή των σημερινών χιμπαντζήδων. Μια υποτυπώδη συνείδηση, ικανή να συλλαμβάνει την άμεση σημασία των συμβάντων, αλλά ανίκανη να σκεφτεί τις συνέπειές τους στο απώτερο μέλλον ή το αφαιρετικό νόημά τους.

Το αμέσως επόμενο βήμα ήταν η ανάπτυξη της «μιμητικής συνείδησης», πριν από περίπου 2 εκατομμύρια χρόνια, που σηματοδοτεί την εμφάνιση ενός πρωτανθρώπινου νου. Από αυτή τη μιμητική συνείδηση θα προκύψει, πριν από 150 χιλιάδες χρόνια, η λεξιλογική-συμβολική σκέψη. Αν η μίμηση απελευθέρωσε τον νου από τα δεσμά τής πρόσκαιρης επεισοδιακής σκέψης, η έλευση της λεξιλογικής-συμβολικής συνείδησης τον απελευθέρωσε από τους πραγματολογικούς περιορισμούς της απλής μίμησης.

Το τελευταίο μεγάλο βήμα είναι η εξέλιξη του θεωρητικού-αφαιρετικού νου, που προϋποθέτει τη διαπλοκή του λόγου με την αφηρημένη σκέψη. Από τις περίτεχνες βραχογραφίες των σπηλαίων, που αναπαριστούν τις νοητικές εμπειρίες των πρώτων σύγχρονων ανθρώπων, μέχρι την ανακάλυψη της γραφής, πριν από 6 χιλιάδες χρόνια, δεν υπάρχει πια αγεφύρωτο χάσμα.

Μολονότι στο πρόβλημα της ανάδυσης του ανθρώπινου νου δεν διαθέτουμε ακόμη οριστικές απαντήσεις, δεν μπορεί σήμερα να θεωρείται άλυτο. Οπως η βιολογική θεωρία της εξέλιξης μας βοήθησε να εξηγήσουμε ορθολογικά την προέλευση και την ανάπτυξη της ζωής, η ανολοκλήρωτη σήμερα θεωρία της νοητικής εξέλιξης μας οδηγεί στο να κατανοήσουμε τον ανθρώπινο νου μάλλον ως προϊόν της φυσικής επιλογής και όχι βέβαια μιας υπερφυσικής επιφοίτησης, που τίποτα δεν εξηγεί, αφού θεωρεί ότι «γνωρίζει» τα πάντα.

Ελευθεροτυπία, Σάββατο 16 Μαΐου 2009

Συνοπτικό χρονολόγιο της εξελικτικής θεωρίας

1755: Ο Καντ στο σύγγραμμά του «Γενική φυσική ιστορία και θεωρία του ουρανού», αποπειράται να εκθέσει «τη σύσταση και τη μηχανική γένεση του σύμπαντος κόσμου κατά τις νευτώνειες αρχές» και να εξηγήσει τις φάσεις της φυσικής εξέλιξης της ύλης μηχανικά και χωρίς κανένα θαύμα.

1790: Δημοσιεύεται το σύγγραμμα του Γκαίτε με τίτλο «Μεταμορφώσεις των φυτών» στο οποίο υπάρχει αναφορά στη θεωρίας της εξέλιξης.

1794: Ο Έρασμος Δαρβίνος (παππούς του Κάρολου) δημοσιεύει σύγγραμμα αναγόμενο στη φιλοσοφία της φύσης με τίτλο «Ζωονομία» ενώ εκφράζει ιδέες ανάλογες με αυτές του Goethe και του Lamarck, τις οποίες όμως αγνοεί.

1795: Στο βιβλίο που γράφεται από τον δρ. Καρλ Μέντινγκ «Ο Γκαίτε σαν φυσιοδίφης» αλλά δημοσιεύεται πολύ αργότερα αναφέρεται στην εισαγωγή πως ο Γκαίτε έκανε τη σαφή παρατήρηση ότι το πρόβλημα που θ’ απασχολεί στο μέλλον τους φυσιοδίφες θα είναι το πώς, λόγου χάρη, απέκτησαν τα βόδια κέρατα και όχι σε τι τους χρησιμεύουν.

1801: Δημοσιεύεται για πρώτη φορά η θεωρία του Lamarck, ο οποίος κατέστησε τη θεωρία της καταγωγής ως βάση ολόκληρης της βιολογίας.

1802: Δημοσιεύεται η «Επιτομή της φιλοσοφίας της φύσης» του Lorenz Oken που υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος εξελίχθηκε από κατώτερους οργανισμούς: «Ο άνθρωπος εξελίχθηκε, δε δημιουργήθηκε».

12/2/1809: Γεννιέται ο Κάρολος Ροβέρτος Δαρβίνος στο Shrewsbury (Ηνωμένο Βασίλειο).

1809: Δημοσιεύεται το θεμελιώδες σύγγραμμα του Lamarck «Ζωολογική Φιλοσοφία».

1815: Δημοσιεύεται η «Φυσική ιστορία των ασπονδύλων ζώων» του Lamarck, το σύγγραμμα που τον έκανε γνωστό. Στον πρώτο τόμο αυτού του έργου αναφέρεται αποσπασματικά και η γενεαλογική θεωρία.

1829: Ο θεμελιωτής της μεταμορφωτικής θεωρίας Lamarck, πεθαίνει στην πείνα και τη δυστυχία ενώ ο Γεώργιος Κυβιέρος, ο αντίπαλός του, ζει πλήρης τιμών.

1830: Ο Άγγλος φυσιοδίφης Κάρολος Λύελλος δημοσιεύει το σύγγραμμά του με τίτλο: «Αρχές γεωλογίας» το οποίο ανέτρεπε εκ θεμελίων τη γεωλογία, δηλαδή την ιστορία της εξέλιξης της γης, και την ανέπλασε όπως ανέπλασε ο Δαρβίνος μετά από τριάντα χρόνια τη βιολογία.

1831: Ο Patrick Matthew δημοσιεύει το έργο του «Ξυλεία Ναυπηγικής και Δενδροκομία». Σ’ αυτό το έργο εκφράζει σχετικά με την καταγωγή των ειδών ακριβώς την ίδια άποψη μ’ αυτή που εξέθεσαν ο Wallas και ο Δαρβίνος.

1831 - 1836: Αφού εγκαταλείπει τις σπουδές της Ιατρικής (Edinburgh) και της Θεολογίας (Cambridge), ο Δαρβίνος αποφασίζει να μπαρκάρει με το πολεμικό πλοίο «Μπιγκλ» (δηλαδή ιχνηλάτης κύων) ως ερευνητής αποστολής στα δυτικά παράλια της Ν. Αμερικής και σε πολλά νησιά (Γκαλαπάγκος, Αυστραλία, Ν. Ζηλανδία, Ταϊτή, Τασμανία, Αζόρες, κτλ.) όπου κάνει παρατηρήσεις σχετικές με την ποικιλία και τη μεταβολή των ειδών και συλλέγει πλήθος υλικού.

1839: Ο Δαρβίνος παντρεύεται την ξαδέλφη του Emma Wedgewood.

1842: Αφού επιστρέφει στην Αγγλία, ο Δαρβίνος γράφει τη μονογραφία «Σύσταση και κατανομή των κοραλλιών» βασιζόμενος στις παρατηρήσεις και στο υλικό που συνέλλεξε.

1843: Δημοσιεύεται το βιβλίο «Ζωολογικές παρατηρήσεις κατά το ταξίδι του Μπιγκλ» του Δαρβίνου.

1845: Δημοσιεύεται το βιβλίο «Ταξίδι ενός φυσιοδίφη ανά τον κόσμο» του Δαρβίνου.

1853: Δημοσιεύεται η «Μονογραφία περί των απολιθωμένων βαλανιδιών» του Δαρβίνου.

1853: Ο ανθρωπολόγος Schaafhausen στο υπόμνημά του «Περί της εμπέδωσης και της μεταβλητότητας των ειδών» αποφαίνεται υπέρ της θεωρίας της καταγωγής.

1858: Καθώς ο Δαρβίνος συλλέγει στοιχεία και προσπαθεί να τελειοποιήσει τη θεωρία του ταράζεται από ένα απρόσμενο γεγονός. Ο Άγγλος Alfred Russel Wallace, χωρίς να γνωρίζει το Δαρβίνο, έχει και αυτός βρει και διατυπώσει τη θεωρία της επιλογής και αποστέλλει την επιτομή της θεωρίας του στο Δαρβίνο με την παράκληση να παραπέμψει την πραγματεία αυτή στο Λύελλο για να τη δημοσιεύσει σε αγγλική εφημερίδα. Ο Wallace, ένας περιηγητής και φυσιοδίφης είχε περιηγηθεί στα νησιά του αρχιπελάγους της Σόνδης, τα πυκνά παρθένα δάση του Ινδικού αρχιπελάγους, είχε φτάσει ακριβώς στις ίδιες με το Δαρβίνο ιδέες για τη γένεση των οργανικών ειδών. Ο Λύελλος και ο Hooker, οι οποίοι γνώριζαν το έργο του Δαρβίνου τον πείθουν να δημοσιεύσει σε συντομία τη θεωρία του ταυτόχρονα με την αποσταλείσα του Wallace. Η δημοσίευση γίνεται τον Αύγουστο στην εφημερίδα της Λινναιείου εταιρίας Λονδίνου (Journal of the Linnean Society).

1859: Ο Δαρβίνος δημοσιεύει το κυριότερο έργο του «Περί της γένεσης των ειδών μέσω της φυσικής επιλογής» στο οποίο διατυπώνει τη θεωρία του περί εξέλιξης. Διδάσκει ότι ο ζωντανός κόσμος έχει αδιάλειπτη δική του ιστορία, αποδεικνύει ότι τα ζώα και τα φυτά διαφοροποιήθηκαν από άλλα με βαθμιαίες μεταβολές, όμως όλες οι αλλοιώσιμες μορφές του γήινου φλοιού, οι ήπειροι και οι θάλασσες, που βρέχουν και χωρίζουν τις ηπείρους, προέρχονται από εντελώς διαφορετικό αρχαίο σχηματισμό.

1859: Ο καλύτερος Άγγλος ζωολόγος, ο Huxley, χαρακτηρίζει τη θεωρία της καταγωγής ως τη μόνη δημιουργική υπόθεση που μπορεί να συμβιβασθεί με την επιστημονική φυσιολογία.

1864: Δημοσιεύεται το «Επί των κινήσεων και των έξεων των αναρριχητικών φυτών» του Δαρβίνου.

1866: Δημοσιεύεται η «Γενική μορφολογία των οργανισμών» του Ernst Haeckel.

3/1871: Δημοσιεύεται το πρώτο κείμενο στα ελληνικά για τη θεωρία της εξέλιξης στο περιοδικό «Ιλισσός», τεύχη Κ’, ΚΑ’ & ΚΒ’, με τίτλο «Θεωρία του Δάρβιν, περί της εμφανίσεως του οργανικού κόσμου και του αλλοιωτού των ειδών».

1871: Ο Δαρβίνος δημοσιεύει το σύγγραμμα «Η γένεση του ανθρώπου και η γενετική επιλογή» που ασχολείται με τη γενεαλογική συγγένεια του ανθρώπινου είδους με τα άλλα θηλαστικά.

1872: Δημοσιεύεται το «Η εξωτερίκευση των συγκινήσεων στον άνθρωπο και τα ζώα» του Δαρβίνου.

1875: Δημοσιεύεται το «Εντομοβόρα φυτά» του Δαρβίνου.

1876: Δημοσιεύεται το «Τα αποτελέσματα της σταυρογονιμοποίησης στο φυτικό βασίλειο» του Δαρβίνου.

1877: Δημοσιεύεται το «Διάφορες μορφές ανθέων επί φυτών του ίδιου είδους» του Δαρβίνου.

1879: Το πρώτο κείμενο του Δαρβίνου που δημοσιεύεται στα ελληνικά είναι το «Βιογραφικό σχεδίασμα ενός μικρού παιδός». Βρίσκεται στο περιοδικό ποικίλης ύλης «Εστία», τεύχος 104.

1880: Δημοσιεύεται το «Η δύναμη της κίνησης στα φυτά» του Δαρβίνου.

1881: Δημοσιεύεται το τελευταίο έργο του Δαρβίνου «Ο σχηματισμός της ευρωτίασης στα φυτά μέσω της δράσης των σκωλήκων και παρατηρήσεις πάνω στις συνήθειές τους».

19/4/1882: Ο Δαρβίνος πεθαίνει στο κτήμα του στο Down στην κομητεία του Kent (κοντά στο Λονδίνο).

1887: Εκδίδεται διεξοδική βιογραφία του Κάρολου Δαρβίνου από τον Φραγκίσκο Δαρβίνο.

9/1887: Δημοσιεύεται στο «Αττικόν Ημερολόγιον και Ημερολόγιον των Κυριών του δίσεκτου έτους 1888» άρθρο του Θ. Δε Χελδράιχ με τίτλο «Το άνθος» με αναφορά στο Δαρβίνο.

10/1890: Εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα η εξελικτική θεωρία στο περιοδικό «Προμηθεύς» από τον Ernst Haeckel κατά μετάφραση Σταματίου Βάλβη με τον τίτλο «Ιστορία της φυσικής δημιουργίας ή περί της θεωρίας της εξελίξεως».

12/11/1890: Δημοσιεύεται ο πρώτος αντίλογος στη θεωρία της καταγωγής στο περιοδικό «Ανάπλασις» από τον Ι. Σκαλτσούνη και η απάντηση στο επόμενο τεύχος του «Προμηθέα» (18/11/90). Ο Σκαλτσούνης αποκαλεί «τερατώδη» και «θεωρία νοσούσης φαντασίας» τη θεωρία της αυτόματης γένεσης -που ο «Προμηθέας» αναφέρει ως τη μόνη που η επιστήμη μπορεί να παραδεχθεί. Αναφέρει επίσης ότι «ο κύριος σκοπός της συστάσεως του περιοδικού ο «Προμηθεύς» υπήρξεν η διάδοσις των αρχών του υλισμού και της αυτομάτου της ζωής γενέσεως» και ότι έκρινε καθήκον του να αναφέρει δημόσια τη διαμαρτυρία του γιατί «δηλητηριάζεται η καρδία της ελληνικής νεότητος».

1910: Δημοσιεύεται στην Ελλάδα το βιβλίο «Η καταγωγή του ανθρώπου» του Ernst Haeckel, μετάφρασης Ανδρέου Π. Φαρμακόπουλου (Εκδόσεις Φέξη).

1915: Γίνεται η πρώτη μετάφραση της «Καταγωγής των ειδών» στα ελληνικά από τον Ν. Καζαντζάκη. Η «Καταγωγή του ανθρώπου» μεταφράζεται αργότερα.

12/1984: Στο άρθρο του Κ. Κριμπά «Ο δαρβινισμός στην Ελλάδα, τα πρώτα βήματα: η αλληλογραφία Χελδράιχ – Δαρβίνου» που δημοσιεύεται στο περιοδικό «Τα Ιστορικά» (τ.2) καταγράφεται όλη η αλληλογραφία που αντάλλαξαν οι δύο άντρες όπως και πληροφορίες και σχόλια για την υποδοχή του δαρβινισμού στην Ελλάδα.

Επιμέλεια, Αγγελική Κουρουζίδου